#PseudonaukowyTydzień To Wy tu sobie głosujcie, a ja idę napić się homeopatycznego piwa. Pychota!

PrzewodzikKsiążkowy (wypisy) Skoro wszyscy mówią od wczoraj o pewnej mrożonej pizzy to u mnie jak zwykle odpowiedni cytat: "Jednocześnie zbliżała się druga rewolucja: oto powstała pizza mrożona. Nie wiadomo dokładnie, kiedy po raz pierwszy zastosowano technologię mrożenia placka ciasta z dodatkami ani kto to zrobił. Najprawdopodobniej pierwsze eksperymenty miały miejsce pod koniec lat czterdziestych, gotowy produkt trafił zaś na rynek w połowie stulecia, być może dzięki braciom Celentanom, często wskazywanym jako wynalazcy mrożonej pizzy. Z początku pizza taka nie trafiała bezpośrednio do domowych kuchni, ponieważ mało która rodzina miała zamrażalnik, za to dzięki dystrybucji dotarła tam, gdzie nie było jeszcze pizzerii. Małe supermarkety, sklepy, kioski i bary mogły zacząć serwować klientom po prostu odgrzane w piecu mrożone placki. Powstał w ten sposób dobry grunt dla rozwoju tego smacznego, pożywnego, nieco egzotycznego i – nareszcie – prostego w przygotowaniu dania, odpowiadającego na potrzeby zwiększającej się liczby niewyspecjalizowanych robotników, którzy pojawili się wskutek wzrostu uprzemysłowienia i wejścia kobiet na rynek pracy w konsekwencji zapotrzebowania, jakie pojawiło się podczas wojny". (...) Pizza narodziła się oraz rozwinęła w Neapolu i aż do końca XIX wieku w zasadzie nie opuściła murów miasta. Była lokalną specjalnością, ukochaną przez niektórych, a znienawidzoną przez wielu, zwłaszcza obcokrajowców. Z pewnością można ją było uznać za uniwersalną, ale to samo dotyczy wielu innych dań przygotowywanych z ciasta chlebowego. Jako taka mogłaby występować jedynie na niewielkim terytorium, być może udając się na pojedyncze wycieczki poza region czy za granicę, a dzisiaj znalibyśmy ją tak, jak znamy piadinę, albo – w najlepszym przypadku – tacos. Ona jednak odniosła sukces nieporównywalny z osiągnięciami żadnego innego dania, zdobyła sławę na całym świecie i nie bez powodu uznaje się ją za przysmak najbardziej rozpowszechniony na całym globie. Głównymi jej konsumentami są dzisiaj Amerykanie, którzy zjadają rocznie 13 kilogramów pizzy na osobę, podczas gdy Włosi zajmują pierwsze miejsce w klasyfikacji europejskiej z 7,6 kilograma na osobę; dalej plasują się Hiszpanie, Francuzi i Niemcy. Obrót generowany przez pizzę we Włoszech wynosi około 15 miliardów euro rocznie, co przekłada się mniej więcej na 8 milionów zjedzonych pizz. Najważniejsza rozgrywka toczy się jednak na rynku światowym, gdzie prognozuje się wzrost obrotu mniej więcej o 10 procent w kolejnych latach. Wyliczyliśmy już niektóre przyczyny rozprzestrzeniania się pizzy, takie jak wzrost populacji w miastach, a tym samym większe spożycie fast foodu i street foodu, które napędzały rozwój tego dania od początku jego istnienia w Neapolu. Inne czynniki to generalny wzrost zasobności portfela i znaczny postęp techniczny i infrastrukturalny, który ułatwił produkcję pizzy. Najciekawsze jest jednak to, że jej globalna ekspansja zdaje się nie do zatrzymania. Ściśle wiąże się to z wymogami współczesnych rynków, do których pizza – dzięki swojej niezwykłej wszechstronności – dostosowuje się w sposób wprost wzorcowy. Pierwszy istotny czynnik to składniki: wprowadzenie ekologicznych mąk i dobór wysokiej jakości produktów, za które część klienteli gotowa jest zapłacić więcej. Ponadto mamy zmienne związane z nowymi technologiami, takie jak szybkie rozpowszechnianie się platform oferujących dostawę jedzenia do domu, dzięki którym coraz łatwiej i wygodniej jest zamówić pizzę, a także popularność mediów społecznościowych, w których pizza występuje jako królowa food porn. Według badań przeprowadzonych w 2021 roku przez portal Pixsy, który przeanalizował instagramowe hasztagi zawierające nazwy ponad trzystu popularnych na całym świecie dań regionalnych, pizza znajduje się na pierwszym miejscu z wynikiem ponad dwukrotnie wyższym niż zajmujące drugie miejsce sushi; na następnych pozycjach znalazły się pasta, taco i ramen. Taki sam wniosek wypływa z badań zamieszczonych na stronie Exante, w których wzięto pod uwagę liczbę filmików na TikToku, postów na Instagramie i wyszukiwań w przeglądarkach: tu na drugim miejscu znów znajdziemy sushi, na trzecim zaś – curry. Inny element przyczyniający się do takiego wzrostu to otwarcie na nowe rynki, zwłaszcza chiński i indyjski, na których dzięki połączeniu wysokiego popytu i rozwoju internetu poziom konsumpcji może przekroczyć wynik obecnego lidera na rynku światowym, czyli USA. Jak dotąd najsilniejsza ekspansja widoczna jest w Europie, zwłaszcza w państwach skandynawskich takich jak Norwegia i Szwecja, gdzie nie przestaje rosnąć popyt na mrożoną pizzę. Dość zerknąć na menu sztokholmskich restauracji, by dostrzec, że oprócz klasycznej margherity czy pizzy z pieczarkami albo szynką znajdują się tam warianty bardzo odległe od naszych wyobrażeń, takie jak Bussola – z szynką i krewetkami; albo hawajska – klasyk z szynką i ananasem, który w pewnych wersjach wzbogacony zostaje bananem i curry; albo wreszcie Opera – z szynką i tuńczykiem (czasem też z cebulą). Nie brakuje również pizz inspirowanych kuchnią Meksyku – z mielonym mięsem, papryką i chili; orientalnych – z kebabem; czy afrykańskich – z bananami, curry, orzeszkami i kurczakiem albo szynką. Ich rozwój i kulinarne znaczenie w państwach północnej Europy znajduje sojusznika w wynalazku pizzy mrożonej, jak słynna Grandiosa, którą Norwegowie uznają niemal za danie narodowe". Luca Cesari "Historia pizzy. Od Neapolu do Hollywood", Łódź 2026

#KoreańskiTydzień #PrzewodzikHistoryczny #PrzewodzikKsiążkowy A jednak, pierwszym Koreańczykiem na ziemiach polskich nie był książę Yeong, a czterech członków delegacji dynastii Choson, którzy przybyli do Rosji na koronację cara Mikołaja II. Z tej okazji odwiedzili też kilka (1)

#PrzewodzikKsiążkowy (minirecenzja) Antoni Mączak „Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVII wieku”, Warszawa 2022. Kilka razy już o tym wspominałem na X, ale mimo to powtórzę – lektura tej książki podczas #TurystycznyTydzień była dla mnie podwójna podrożą w przeszłość. Po pierwsze, ta wznowiona niedawno przez PIW monografia wybitnego historyka stanowi wspaniały opis dawnej "turystycznej" codzienności europejskiej u zarania dziejów nowożytnych. Po drugie to powrót dla mnie do czasu studiów i wykładów prof. Mączak o podróżach i krajobrazach historycznych naszego kontynentu – były to jedne z najlepszych, a być może nawet najlepsze, prelekcje na jakie chodziłem w życiu. Tę książkę we wcześniejszym wydaniu już czytałem, zatem powtórka wpisuje się w inny mój cykl #LekturyWtóre. Rzadko wracam do książek naukowych lub popularnonaukowych, ale tu bardzo chciałem – raz, że tematyka jest dla mnie arcyciekawa, dwa, że potrzebuję akurat sporo wiedzy i o tym okresie i o podróżowaniu po Europie. A najważniejsze, biorąc pod uwagę temat tygodnia, że praca Mączaka chwyta moment, kiedy rodzi się współczesna turystyka, kiedy pojawia się grupa ludzi chcącą poznawać inne miasta, kraje, narody i ich obyczaje. Tu oczywiście najliczniejsza grupa są Brytyjczycy, którzy spotykani są jako podróżnicy niemal w każdym zakątku Europy, także u nas. Ukoronowaniem tego nowego trendu są oczywiście grand toury, czyli niemal inicjacyjna podróż młodego dżentelmena do źródeł europejskiej kultury, głównie oczywiście do Włoch, rzadziej do Grecji. Angielskie relacje są najliczniejsze i chyba najbardziej barwne, ale przecież wśród podróżujących byli także przedstawiciele innych narodów, także Polacy. Profesor Mączak w znakomity sposób wprowadza nas w meandry tych podróży, peregrynacji i pielgrzymek i, co niezwykle ważne, potrafi nie oddać w miarę prawdziwy obraz tych wycieczek, ale także chyba uchwycić ich „ducha”. Książkę czyta się od pierwszych stronic z dużą przyjemnością, bo oprócz typowej historycznej narracji dostajemy też opowieść o żywych ludziach – sporo tu anegdot i ciekawostek, tego wszystkiego, co czyni pracę interesującą i sprawia, że lektura upływa przyjemnie i pożytecznie. Autor zdaje sobie sprawę z ograniczeń swoich dociekań, z niepełności i pewnej jednostronności źródeł, ale bazując na tym, co ma, potrafi wyciągać trafne i nierzadko intrygujące wnioski. Ta niepełność i jednostronność polega oczywiście głównie na tym, że dysponuje relacjami właściwie tylko osób z klasy wyższej, trudno tu zatem o pełny obraz społeczny podróżowania w dawnych wiekach. Autor jednak potrafi wyciągnąć z dokumentów i przekazów także tło podróży, dostajemy więc perspektywę miejscowych, stan dróg i środków transportu, jakość noclegów i czystość w zajazdach, bezpieczeństwo, a także tak dzisiaj proste sprawy jak wymianę waluty, wypadki, choroby czy choćby zmianę bielizny. Zresztą tu jest tak wiele innych kwestii, które nieodłącznie związane są z podróżowaniem, że o wszystkich napisać nie sposób w tak krótkim tekściku, muszę jednak dodać, że dostajemy także szereg wskazówek i porad, które być może nawet dziś mogą okazać się przydatne podczas wojaży. I najważniejsze, oprócz bardzo bogatego i świetnie dobranego materiału, książka napisana jest nie tylko ze swadą, ale mam także wrażenie, że profesor sam pisał ją z radością. Widać, że lubi swoich bohaterów i czasami zapewne sam chciałby uczestniczyć w ich przygodach, choć oprócz ludzi zacnych i inteligentnych bywali wśród nich utracjusze, dłużnicy oraz inne ladaca i nicponie. No znakomicie się to czyta i tu nic więcej dodawać nie trzeba. Gorąco tę książkę polecam, już choćby dlatego, żeby uświadomić sobie na bardzo wielu przykładach, jak podróżowanie czy turystyka była kiedyś trudną i uciążliwą sprawą. Dziś przyzwyczajeni jesteśmy do komfortowych warunków oraz dużych szybkości i jestem przekonany, że trudno nam sobie wyobrazić jazdę powozem bez resorów po potwornie złych drogach w kurzu i spiekocie przez kilkanaście dni. Lektura tej pracy zmienia nieco perspektywę i daje naprawdę duże wrażenie prawdziwego poczucia smaku dawnych podróży. Wiadomo, nie jest to praca nowa, ma pewne braki, czasem być może anegdotyczny ton zbyt dominuje, zapewne też wiele nowych rzeczy da się w tym temacie odkryć i napisać, ale czy ktoś to zrobi tak dobrze jak profesor Mączak? No nie wiem... Ocena: dawniej 10/10, teraz: 9/10 (+1 za ogromny sentyment)

#PrzewodzikFilmowy (minirecenzja) #MedycznyTydzień „Silent Twins”, reż. Agnieszka Smoczyńska (2022). Historia sióstr Gibbons jest tak niezwykła, że doskonale nadaje się na mocny i dobry film. I można do tej opowieści podejść na wiele sposobów – mogłaby to być prosta, oszczędna narracja filmowa lub wręcz przeciwnie – głęboko artystyczna próba. Agnieszka Sroczyńska, dla której ten film to anglojęzyczny debiut, wybrała tę drugą opcję, ale znając jej poprzednie obrazy, trudno się temu dziwić. Oba jej poprzednie filmy, które widziałem, miały mocne autorskie piętno i choć „Córki dancingu” uważam za dużą pomyłkę, to już „Fuga” miała zdecydowanie więcej wartości. To piętno widać też w „Silent Twins”. June i Jennifer Gibbons, czarnoskóre bliźniaczki żyjące w zachodniej Anglii były zwykłymi dziećmi. W pewnym momencie jednak, z do dziś nie do końca jasnych przyczyn, przestały komunikować się ze światem zewnętrznym i rozmawiały jedynie między sobą. Ich milczenie stawało się coraz bardziej problematyczne, przede wszystkim dla ich rodziców, ale też dla nauczycieli i kolegów w szkole. Dziewczynki zaczęły się coraz bardziej izolować od świata zewnętrznego, uciekając w świat wyobraźni i wzajemnych gier, które czasem przeradzały się problemy. Gdy były nastolatkami przejawiało się to w stosowaniu używek i dość ryzykownymi zachowaniami - w końcu trafiły przed są za kradzież i wandalizm (podpalenie sklepu z traktorami). I tu historia, także ta w filmie, z intrygującej, ale mimo wszystko cały czas kontrolowanej opowieści, zmienia się w mroczny dramat, bo bliźniaczki zostały potraktowane przez wymiar sprawiedliwości wyjątkowo surowo – nie pomogło im oczywiście milczenie, które wzięto za przyznanie się do winy. June i Jennifer został skazane na bezterminowe leczenie psychiatryczne w mającym złą sławę szpitalu Broadmoor, co tak naprawdę oznaczało dożywotnie więzienie w murach szpitala. Dla mnie opowieść, która dzieli się na dwie, a tak naprawdę na trzy części, z czego początkowa i końcowa są najlepsze. Wejście w historie jest naprawdę dobrze poprowadzone, także przez animacje i kilka innych środków wyrazu, które pozwalają wejść odrobinę w świat milczących sióstr. Animacje, udane, choć nieco niepokojące, mają tu szczególną funkcję, bo są to opowiastki wzięte z twórczość bliźniaczek – obie miały całkiem udane próby literackie, a jedna z nich nawet opublikowała książkę. Sama historia, choć być może nieco zbyt gęsto upstrzona typowo artystycznymi „wizjami” (sporo tu wędrówek w oniryczny świat fantazji dziewczyn, ale podany dość pośrednio), to ogląda się to całkiem dobrze. Film niestety w pewnym momencie nieco za bardzo meandruje i wraca na właściwe, według mnie tory, dopiero gdy już przenosimy się do tego okropnego złowieszczego szpitala, gdzie dodatkowo siostry zostają rozdzielone. Ten artystowski sznyt, bo tu jednak jest moim zdaniem odrobina pretensji, żeby zrobić film inny i bogaty znaczeniowo, niestety czasem sprawia wrażenie przesady i zbytniego estetyzowania tej historii, która przecież broni się sama z siebie – tu naprawdę w większej części wystarczyło podążać z nią a i tak miałoby to sporą siłę oddziaływania. Smoczyńska moim zdaniem troszkę poświęciła troszeczkę ten film na ołtarzu własnych pragnień jak to dzieła ma wyglądać i ostatecznie chyba do końca się nie udało stworzyć filmu dobrego. Ale jest nieźle, szanuję tę próbę, uważam, że gdyby tu była większa dyscyplina artystyczna i powściągliwość byłoby zdecydowanie lepiej. Ostatnie 20 kilka minut też ratuje ten obraz, bo wracamy do bohaterek – to one znów zaczynają być najważniejsze, szkoda więc zbyt wiele tych momentów, kiedy tracimy je z oczu zasłaniając efektowną wizualną kurtyną. W filmie zabrakło mi też większej dociekliwości i próby zrozumienia sióstr, mało też było w nim szerszego tła społeczno-obyczajowego, które mogłoby lepiej całą tę opowieść umocować w czasie i przestrzeni. Widać jednak, że reżyserka się rozwija, czasem ma naprawdę dobre oko oraz ucho i mam nadzieję, że jej kolejny film będzie jeszcze lepszy. Ten oceniam na: 6,5/10

PrzewodzikFilmowy (minirecenzja) CzwartkiZPolskimKinem PowojennyTydzień „Nikt nie woła”, reż. Kazimierz Kutz (1960). Od razu muszę się przyznać, że to mój pierwszy raz z tym filmem, bo jakoś trochę „bałem” się oglądać do tej pory te dwa pierwsze obrazy reżysera – miałem jakieś dziwne przekonanie, że to strasznie propagandowe filmidła, choć to niezbyt racjonalne podejście biorąc pod uwagę jego późniejszą twórczość. Debiutanckiego „Krzyża walecznych” wciąż nie oglądałem, ale udało się ten drugi. I trzeba przyznać, że młody Kutz na początku swojej kariery był trochę odważny – w „Nikt nie woła” widać, że postanowił zrobić film po swojemu i co tu dużo gadać, wyżyć się artystycznie. Bo tak naprawdę film ten jest idealnym przykładem obrazu, w którym jest jednak przerost formy nad treścią. Sam Kutz twierdził wszak, że jest to obrazy „antynarracyjny” i nie interesuje go anegdota. Mnie interesuje, ale nie gardzę też formalnymi rozwiązaniami i tu trzeba otwarcie powiedzieć, że choć widać tu mocne wpływy kina francuskiego, to jednak jest to film własny i osobny. Wtedy w Polsce niewielu tak potrafiło, szczególnie w wieku 33 lat. Jest to film „antynarracyjny”, ale oczywiście nie pozbawiony opowieści, choć ta jest przyczynkowa i prosta – oto jesteśmy tuż po wojnie, a główny bohater Bogdan, młody chłopak, nie wykonuje wyroku na komuniście i ucieka na Ziemie Zachodnie licząc, że tam zniknie w tłumie przesiedleńców. Sytuacja jakby koresponduje z „Popiołem i diamentem” Wajdy, ale w odwrócony sposób – Bożek (bo tak jest później nazywany) wybiera „życie”, wybiera spokój i jednak dostosowanie się do nowej rzeczywistości. A ta rzeczywistość w filmie przedstawiona jest nie tyle alegorycznie, co raczej szczątkowo – rządów komunistów właściwie tu nie ma, jest za to powolna, dość nudna codzienność, w którą Bożkowi trochę trudno się dopasować. Wszystko zmienia, choć jeden z dwóch kluczowych momentów historii, spotkanie Lucyny – wiadomo, na początku niepewność i nieśmiałość (choć nie, to złe słowo – to jest raczej pewien rodzaj uważności na drugiego człowieka, ale bez strachu), ale wiadomo, że to będzie romans. Drugim ważnym punktem jest napotkanie na ulicy w tej sennej mieścinie, która ożywia się tylko podczas targu i wizyty cyrkowców, dawnego kolegi, co oczywiście zwiastuje problemy. I tyle – to właściwie wszystko, ale i dla reżysera i dla widza ważne jest to, co pomiędzy, to, co w szczelinach i prześwitach – tam zaglądamy i temu się przyglądamy. I ma to dobre, ale także gorsze strony. Dobre, bo w ten sposób ten formalny zamysł reżysera rzeczywiście się sprawdza i zamiast klasycznej opowieści mamy pewne okruchy, migawki, spojrzenia, niuanse, co buduje ciekawą aurę wokół bohaterów, ale jednak nie ich nie buduje i nie daje satysfakcji ze śledzenia ich losów. Owszem, są momenty naprawdę dobre – celne zdania, ładnie zdjęte gesty, ciekawe obrazki obyczajowe, ale jako całość to jest trochę oglądanie wystawy sklepowej przez nieco zamgloną szybę – mało tu jednak widać i nie chodzi oczywiście technicznie o ostrość obrazu, ale wizję twórcy. To jest to gorsze w tym filmie, bo jest sporo momentów, gdzie można było tę nie-opowieść podać strawniej, mniej sztucznie i w mniej wystudiowany sposób. Te ostatnie określenia to chyba mój największy zarzut wobec „Nikt nie woła” - tu wszystko jest zbyt odmierzone, zbyt ustawione, aktorzy momentami są niemal kukłami, które musza stać w odpowiednim miejscu i wygłaszać momentami wręcz mechanicznie swoje kwestie. To jest jakoś tam intrygujące, ale nie w nadmiarze. Na szczęście te chwile są też przełamywane i to dobrze robi temu obrazowi. Wspomniałem o tym, że aktorzy to trochę „kukły”, bo tak bywa, ale to nie znaczy, że to jest źle zagrane – nie, to po prostu taka koncepcja. Wręcz przeciwnie tu kilka występów zdecydowanie się wyróżnia, a gra Zofii Marcinkowskiej długimi fragmentami jest znakomita. Przyznaję, że nie znałem tej aktorki, potem oczywiście sprawdziłem jej biogram i nie ma się co dziwić – zagrała raptem w trzech, mniej znanych filmach, a potem tragiczna historia i samobójstwo, które przerwało tak pięknie zapowiadającą się karierę. Tu jest niemal zjawiskowa, a na pewno zapadająco mocno w pamięci. Film zatem jest takim trochę młodzieńczym wyskokiem zbuntowanego, młodego twórcy, który chyba z pożytkiem dla wszystkich, później już nie eksperymentował aż tak mocno. „Nikt nie woła” ja bym właśnie oceniał w takiej kategorii – małego eksperymentu i niezbyt wysoko jako jednak rodzaj wprawki, ale jedna sprawa znacznie podnosi jego notę – niesamowite, ale powtórzę to dla pewności – zupełnie niesamowite zdjęcia Jerzego Wójcika! Co tu się odwala wizualnie, to jest po prostu poezja i czysta sztuka, a plastyczność tego obrazu jest wręcz niewiarygodna. Naprawdę, myślałem, że widziałem już wszystkie najpiękniejsze polskie filmy, ale okazuje się, że nie i ten wskakuje do ścisłej czołówki pod tym względem bezapelacyjnie. Cudo! Stąd też, moja ocena podwyższona o stopień i daję: 6,5/10