Katika mfumo wa haki jinai unaofuata misingi ya utawala wa sheria, jukumu la msingi la upande wa mashtaka ni kuthibitisha tuhuma dhidi ya mshtakiwa bila kuacha shaka (beyond reasonable doubt)
Katika kuthibitisha prima facie evidence upande wa mashtaka, tulitarajia kushuhudia ushahidi wa kina (substance) unaothibitisha vipengele vya kosa la uhaini kabla ya mshtakiwa kuamriwa kujitetea
Kuamua ikiwa mshtakiwa ana kesi ya kujibu, Mahakama inapima iwapo Jamhuri imewasilisha ushahidi wa kina (substance of evidence) kuthibitisha kosa (ingredients of the offence)
Jopo la majaji watatu walisema wao hawakujikita katika uzito wa ushahidi (substance of evidence), bali walizingatia tu kama Jamhuri imeeleza mashtaka yake kwa uwazi (clearly stated charges)
Wafuatiliaji wa kesi na wadau wa sheria waliona ni kama mbinu ya kukwepa uwajibikaji wa kiufundi (escapism). Ruling on No Case to Answer haikuwa na uzito unaostahili to put the accused on defense
Hii inaondoa maana halisi ya kiwango cha uamuzi wa prima facie evidence na inaleta mashaka iwapo uamuzi ulilenga kumpa mshtakiwa haki au ulilenga kumlazimisha kujitetea bila msingi wa kisheria
Kosa la Uhaini ni miongoni mwa makosa mazito zaidi katika sheria zetu za jinai, ambalo linabeba adhabu ya kifo (kunyongwa hadi kufa) endapo mshtakiwa atapatikana na hatia mbele ya Mahakama
Katika majumuisho ya mwisho (final submission), Jamhuri walisema kuwa matumizi ya neno “liable” katika kifungu cha sheria yanaipa Mahakama utashi (discretion) wa kutoa adhabu mbadala
Wakaeleza kwamba Mahakama inaweza kutoa adhabu kuanzia kifungo cha miaka sifuri hadi adhabu ya kifo. Wakafafanua kwa kueleza tofauti ya “shall be sentenced to death” na “liable to suffer death”
Mantiki inayojitokeza hapa ni kwamba Jamhuri inamshtaki Tundu Lissu kwa kosa la Uhaini, adhabu ni kifo au kuachiwa huru, lakini wakati huo haitaki adhabu ya kifo itolewe kwa mtuhumiwa
Kuna kila sababu ya kuchanganua ni kwanini Mawakili wa Serikali ambao wanawakilisha Jamhuri waonyeshe uelekeo wa kuomba adhabu mbadala au nafuu badala ya adhabu hiyo ya kisheria
Ombi hili la adhabu nafuu halisukumwi na huruma ya Mawakili wa Serikali. Hawana huruma. Bali, ni ishara ya wazi kuwa Jamhuri inatambua udhaifu mkubwa wa ushahidi wake uliowasilishwa mahakamani
Hii inatueleza kiwango cha ushahidi wa Jamhuri kilichowasilishwa hakikutimiza kizingiti cha zaidi ya shaka inayostahili (beyond reasonable doubt) kinacholindwa na Ibara ya 13(6)(b) ya Katiba
Hata wao wanaelewa, hakuna ushahidi wa kosa la uhaini waliowasilisha. Hivyo upande wa Jamhuri unajaribu kujenga mazingira ya kupunguza athari za kisheria endapo hukumu ya hatia itatolewa
Ombi la adhabu nafuu kwenye kosa linalobeba adhabu ya kifo ni mkakati wa kuhakikisha mahakama inapata mianya ya kutoa hukumu ya hatia bila kuibua mtafaruku wa kisiasa ndani na kimataifa
Mwenendo unazua hofu kuwa Mahakama inaweza kuendelea kufuata mwelekeo na matakwa ya upande wa mashtaka badala ya kusimama kama mhimili huru unaopima haki kwa uwazi na usawa
Endapo mtiririko huu wa kupindisha kanuni za kisheria ili kubeba matakwa ya kisiasa utaendelea hivi, tutaendelea kushuhudia kushuka kwa viwango vya kitaalamu vya mhimili wa mahakama
Kuporomoka kwa imani ya wananchi katika mifumo ya utoaji haki si jambo linalotokea bahati mbaya; ni matokeo ya haki kupindishwa mara kwa mara katika mamlaka zenye dhamana ya kutoa haki
Mahakama inapochukuliwa kama chombo cha kuratibu matakwa ya kisiasa badala ya kuwa ngome ya haki na ukweli, msingi wa amani, utawala wa sheria unakuwa hatarini. Huu ni ukweli dhahiri
Justice must not only be done, but must also be seen to be done – Haki haipaswi tu kutendeka, bali lazima ionekane wazi ikitendeka. Maneno ya Jaji Lord Hewart katika kesi ya Rex v. Sussex Justices (1924)
Hii ni kanuni muhimu ya utawala wa sheria: haki haitoshi kutendeka; mchakato na mazingira ya uamuzi lazima pia yaonyeshe kwa uwazi kwamba haki imetendeka. Ndiyo msingi wa hoja yangu
“You will never find justice in a world where criminals make the rules/law”
MMM, Martin Maranja Masese, Mtikila.